TS Phan Văn Kiền: "Đào tạo báo chí trong thời đại AI phải đồng thời phát triển cả năng lực công nghệ lẫn chiều sâu tri thức xã hội và nhân văn"

Chia sẻ với Gia đình Việt Nam về những thay đổi của nghề báo trong kỷ nguyên công nghệ, Tiến sĩ Phan Văn Kiền - Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) nhấn mạnh rằng tương lai không phải là cuộc cạnh tranh giữa con người và AI, mà là sự kết hợp hài hòa giữa trí tuệ con người với sức mạnh công nghệ để tạo ra những giá trị mới cho xã hội.

- Thưa TS Phan Văn Kiền, sự bùng nổ của AI trong khoảng hai năm trở lại đây đã làm thay đổi ngành báo chí toàn cầu như thế nào?

TS. Phan Văn Kiền: Có thể nói AI đang tạo ra một trong những cuộc chuyển đổi sâu sắc nhất của báo chí kể từ khi internet xuất hiện. Nếu như internet làm thay đổi cách thức phân phối thông tin thì AI đang tác động trực tiếp đến toàn bộ quy trình sản xuất nội dung báo chí.

Trong khoảng hai năm trở lại đây, AI đã giúp tự động hóa nhiều công đoạn vốn trước đây do con người thực hiện, từ tìm kiếm thông tin, xử lý dữ liệu, biên tập văn bản, dịch thuật, thiết kế đồ họa cho đến sản xuất video và âm thanh. Điều này làm tăng đáng kể năng suất lao động trong các tòa soạn.

Tuy nhiên, tác động lớn nhất của AI không chỉ nằm ở việc thay đổi công cụ làm việc. AI đang buộc báo chí phải suy nghĩ lại về những giá trị cốt lõi của mình. Khi máy móc có thể tạo ra tin tức nhanh hơn con người, câu hỏi đặt ra là đâu là vai trò không thể thay thế của nhà báo? Theo tôi, chính cuộc khủng hoảng mang tính nhận thức này mới là thay đổi lớn nhất mà AI mang lại cho nghề báo hiện nay.

- Nhiều tòa soạn trên thế giới cũng như tại Việt Nam đã ứng dụng AI để viết tin ngắn, tổng hợp dữ liệu, sản xuất video, MC ảo... Theo ông, đâu là những thay đổi lớn nhất mà AI đang tạo ra đối với nghề báo?

TS. Phan Văn Kiền: Trước đây, một nhà báo có thể mất nhiều giờ hoặc nhiều ngày để thu thập dữ liệu, tổng hợp thông tin hoặc sản xuất một sản phẩm đa phương tiện. Hiện nay, nhiều công việc đó có thể được AI hỗ trợ thực hiện trong thời gian rất ngắn.

Điều này làm thay đổi cấu trúc công việc trong tòa soạn. Những công việc mang tính lặp lại, kỹ thuật hoặc xử lý dữ liệu đơn thuần đang dần được tự động hóa. Nhà báo sẽ dành ít thời gian hơn cho các công việc cơ học và nhiều thời gian hơn cho việc phân tích, điều tra, xác minh và phát triển các góc nhìn chuyên sâu.

Một thay đổi khác là sự xuất hiện của mô hình sản xuất nội dung đa nền tảng với quy mô lớn hơn trước đây rất nhiều. Từ một nguồn dữ liệu ban đầu, AI có thể hỗ trợ chuyển đổi thành bài viết, video, podcast, infographic hay nội dung mạng xã hội. Điều này giúp các cơ quan báo chí mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận công chúng.

Tuy nhiên, AI cũng tạo ra sức ép cạnh tranh rất lớn. Khi việc sản xuất nội dung trở nên dễ dàng hơn, giá trị của báo chí sẽ không còn nằm ở số lượng nội dung mà nằm ở chất lượng, độ tin cậy và khả năng tạo ra tri thức mới cho xã hội.

- Theo ông, những kỹ năng hay năng lực nào của người làm báo mà AI rất khó có thể thay thế?

TS. Phan Văn Kiền: Theo tôi, có ba nhóm năng lực mà AI rất khó thay thế hoàn toàn.

Thứ nhất là khả năng phát hiện vấn đề xã hội. Nhà báo không chỉ phản ánh những gì đang diễn ra mà còn phải nhìn thấy những vấn đề chưa được nhìn thấy, đặt ra những câu hỏi chưa được đặt ra. Đây là năng lực xuất phát từ trải nghiệm xã hội, sự quan sát và trách nhiệm công dân của người làm báo.

Thứ hai là khả năng tương tác với con người. Nghề báo là nghề làm việc với con người. Việc xây dựng nguồn tin, phỏng vấn, thuyết phục nhân vật chia sẻ thông tin, tạo dựng niềm tin với cộng đồng là những hoạt động rất khó được thay thế bằng thuật toán.

Thứ ba là năng lực tư duy phản biện và phán đoán đạo đức. AI có thể cung cấp câu trả lời, nhưng không thể chịu trách nhiệm trước xã hội về những câu trả lời đó. Nhà báo phải là người đánh giá giá trị của thông tin, cân nhắc hệ quả xã hội và đưa ra các quyết định mang tính đạo đức nghề nghiệp.

Đặc biệt, tôi muốn nhấn mạnh vai trò của nền tảng tri thức khoa học xã hội và nhân văn. AI có thể xử lý dữ liệu rất nhanh nhưng không thực sự hiểu lịch sử, văn hóa, tâm lý xã hội hay những sắc thái phức tạp của đời sống con người. Chính những hiểu biết đó giúp nhà báo giải thích thế giới chứ không chỉ mô tả thế giới.

- Một số ý kiến cho rằng trong tương lai sẽ không phải AI thay thế nhà báo, mà là nhà báo biết sử dụng AI sẽ thay thế những nhà báo không biết sử dụng AI. Ông có đồng tình với quan điểm này không?

TS. Phan Văn Kiền: Tôi đồng tình ở một mức độ nhất định. Trong lịch sử phát triển báo chí, những người biết thích ứng với công nghệ mới thường có nhiều lợi thế hơn những người từ chối thay đổi.

Ngày nay, việc sử dụng AI đang dần trở thành một kỹ năng nghề nghiệp cơ bản giống như việc sử dụng máy tính hoặc internet trước đây. Một nhà báo không hiểu AI sẽ gặp bất lợi về tốc độ xử lý thông tin, khả năng khai thác dữ liệu và năng suất làm việc.

Tuy nhiên, tôi cho rằng cách diễn đạt đầy đủ hơn nên là: AI sẽ không thay thế nhà báo, nhưng nhà báo biết sử dụng AI một cách hiệu quả và có trách nhiệm sẽ có nhiều cơ hội hơn trong môi trường truyền thông mới.

Điều quan trọng không phải là sử dụng AI nhiều đến đâu mà là sử dụng AI như thế nào. Một nhà báo giỏi không phải là người giao toàn bộ công việc cho AI mà là người biết kết hợp giữa trí tuệ con người và sức mạnh công nghệ để tạo ra những sản phẩm báo chí có giá trị hơn.

- Việc phụ thuộc quá nhiều vào AI có làm giảm năng lực tác nghiệp, tư duy phản biện và tính sáng tạo của nhà báo hay không, thưa ông?

TS. Phan Văn Kiền: Đây là một nguy cơ hoàn toàn có thật.

Nếu AI được sử dụng như một công cụ hỗ trợ, nó có thể giúp nhà báo tiết kiệm thời gian cho những công việc mang tính kỹ thuật để tập trung vào các nhiệm vụ có giá trị cao hơn. Nhưng nếu AI được sử dụng thay cho quá trình tư duy, phân tích và sáng tạo thì người làm báo rất dễ rơi vào trạng thái phụ thuộc.

Chúng ta đã chứng kiến hiện tượng nhiều người sử dụng AI để viết toàn bộ nội dung mà không kiểm chứng lại nguồn thông tin hoặc không đánh giá tính chính xác của kết quả. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng tác phẩm báo chí mà còn làm suy giảm năng lực nghề nghiệp của chính người sử dụng.

Tôi cho rằng trong tương lai, thách thức không phải là làm sao sử dụng được AI mà là làm sao duy trì được tư duy độc lập khi sử dụng AI. Công nghệ càng thông minh thì con người càng phải có năng lực phản biện mạnh mẽ hơn để kiểm soát và làm chủ công nghệ.

- Thưa ông, AI đang đặt ra những yêu cầu mới nào đối với công tác đào tạo nguồn nhân lực báo chí hiện nay? Những kỹ năng mà sinh viên báo chí cần được trang bị trong giai đoạn hiện nay có gì khác so với 5-10 năm trước?

TS. Phan Văn Kiền: Nếu cách đây 10 năm, sinh viên báo chí chủ yếu được đào tạo các kỹ năng viết, biên tập, phỏng vấn và tác nghiệp truyền thống thì hiện nay họ cần được chuẩn bị cho một môi trường truyền thông hoàn toàn khác.

Bên cạnh các kỹ năng nghề nghiệp cốt lõi, sinh viên cần hiểu dữ liệu, hiểu nền tảng số, hiểu cách vận hành của thuật toán và có khả năng sử dụng các công cụ AI trong quá trình sản xuất nội dung. Khả năng làm việc đa nền tảng cũng trở thành yêu cầu gần như bắt buộc.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là AI không làm giảm vai trò của khoa học xã hội và nhân văn mà ngược lại còn làm tăng giá trị của chúng. Trong một thế giới mà thông tin được tạo ra ngày càng dễ dàng, năng lực phân tích xã hội, hiểu con người và nhận diện các vấn đề công cộng sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng của người làm báo. Vì vậy, đào tạo báo chí trong thời đại AI phải đồng thời phát triển cả năng lực công nghệ lẫn chiều sâu tri thức xã hội và nhân văn.

- Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông đã có những điều chỉnh gì trong chương trình đào tạo để thích ứng với sự phát triển của AI?

TS. Phan Văn Kiền: Chúng tôi đang từng bước cập nhật chương trình đào tạo theo hướng tích hợp công nghệ số và AI vào các học phần chuyên môn.

Sinh viên được tiếp cận với các nội dung liên quan đến báo chí dữ liệu, truyền thông số, sản xuất nội dung đa nền tảng, ứng dụng AI trong truyền thông và các vấn đề đạo đức của AI. Chúng tôi cũng khuyến khích giảng viên và sinh viên sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ học tập và ghiên cứu.

Tuy nhiên, quan điểm của Viện là không đào tạo sinh viên để cạnh tranh với AI mà đào tạo để sinh viên làm chủ AI. Công nghệ sẽ tiếp tục thay đổi, nhưng nền tảng tư duy khoa học, đạo đức nghề nghiệp, khả năng phân tích xã hội và trách nhiệm với công chúng mới là những giá trị bền vững của nghề báo.

- Bên cạnh những tiện ích mang lại, AI cũng đang làm gia tăng nguy cơ tin giả, hình ảnh giả, video giả (deepfake). Theo ông, việc sử dụng AI trong sản xuất nội dung báo chí cần tuân thủ những nguyên tắc đạo đức nào?

TS. Phan Văn Kiền: Theo tôi, có ba nguyên tắc đặc biệt quan trọng.

Thứ nhất là nguyên tắc minh bạch. Khi AI tham gia vào quá trình sản xuất nội dung, công chúng cần được biết mức độ tham gia của AI trong sản phẩm báo chí đó.

Thứ hai là nguyên tắc kiểm chứng. Không được coi kết quả do AI tạo ra là nguồn thông tin đáng tin cậy nếu chưa trải qua quá trình xác minh của con người. Trách nhiệm cuối cùng đối với nội dung công bố vẫn thuộc về nhà báo và cơ quan báo chí.

Thứ ba là nguyên tắc trách nhiệm xã hội. AI không được sử dụng để tạo ra nội dung gây hiểu lầm, thao túng nhận thức hoặc làm suy giảm niềm tin của công chúng đối với báo chí.

Công nghệ có thể thay đổi, nhưng những chuẩn mực đạo đức cơ bản của nghề báo vẫn phải được bảo vệ.

- Ông muốn gửi gắm thông điệp gì tới các sinh viên báo chí và những người trẻ đang có ý định theo đuổi nghề báo trong thời đại AI?

TS. Phan Văn Kiền: Tôi muốn nhắn nhủ rằng đây vừa là giai đoạn thách thức nhất, nhưng cũng là giai đoạn nhiều cơ hội nhất đối với những người trẻ làm báo.

Đừng sợ AI. Hãy học cách hiểu nó, sử dụng nó và làm chủ nó. Nhưng đồng thời cũng đừng quên rằng điều làm nên giá trị của nhà báo không nằm ở công nghệ mà nằm ở khả năng hiểu con người, hiểu xã hội và phụng sự sự thật.

Càng trong thời đại AI, xã hội càng cần những nhà báo có bản lĩnh nghề nghiệp, có tư duy độc lập, có trách nhiệm xã hội và có nền tảng tri thức vững vàng. Công nghệ có thể giúp chúng ta làm việc nhanh hơn, nhưng chỉ con người mới có thể quyết định điều gì là đúng đắn, điều gì là có ý nghĩa đối với cộng đồng.

Tôi tin rằng tương lai của báo chí không phải là cuộc cạnh tranh giữa con người và AI, mà là sự kết hợp giữa trí tuệ con người và sức mạnh công nghệ để phục vụ xã hội tốt hơn.

- Xin cảm ơn Tiến sĩ Phan Văn Kiền về cuộc trao đổi này!