Đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số: Động lực tăng trưởng mới của Việt Nam

Ngày 25/3, tại Hà Nội, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 với chủ đề: “Mô hình phát triển dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”.

Tại Diễn đàn, các đại biểu thống nhất rằng, để đạt mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn tới, Việt Nam cần dựa trên các trụ cột gồm thể chế hiện đại, khoa học - công nghệ tiên tiến, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực chất lượng cao và hạ tầng dữ liệu số đồng bộ, dùng chung, bảo đảm “đúng, đủ, sạch, sống”. Trong đó, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải được xác định là trụ cột cốt lõi.

Bên cạnh đó, việc sớm hình thành thị trường dữ liệu và xây dựng chiến lược lựa chọn, đầu tư có trọng tâm vào các công nghệ chiến lược gắn với ngành, lĩnh vực ưu tiên được xem là yếu tố quan trọng nhằm phục vụ mục tiêu tăng trưởng hai con số và bảo đảm tự chủ công nghệ.

Theo TS. Nguyễn Hồng Thu, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, để thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, Việt Nam cần triển khai một hệ thống giải pháp đồng bộ về thể chế, nguồn lực, doanh nghiệp và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Những giải pháp này không chỉ giúp nâng cao năng lực công nghệ nội sinh mà còn tạo điều kiện để nền kinh tế tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Hoàn thiện thể chế – nền tảng cho đổi mới sáng tạo

Một trong những giải pháp trọng tâm là tiếp tục hoàn thiện thể chế và khung chính sách thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Theo Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia hoàn chỉnh, gắn kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học, đồng thời tăng cường liên kết với hệ sinh thái toàn cầu.

Các chính sách cần tập trung vào cải cách cơ chế quản lý theo hướng tăng quyền tự chủ cho các tổ chức nghiên cứu; hoàn thiện khung pháp lý về chuyển giao công nghệ; phát triển thị trường khoa học - công nghệ và đơn giản hóa thủ tục tài chính trong nghiên cứu. Việc hoàn thiện thể chế sẽ góp phần giảm rào cản hành chính, tạo động lực cho doanh nghiệp và tổ chức đầu tư vào hoạt động đổi mới sáng tạo.

Tăng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển

Đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) được xác định là điều kiện tiên quyết để nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo quốc gia. Tuy nhiên, tỷ lệ chi cho R&D của Việt Nam hiện chỉ khoảng 0,4–0,5% GDP, thấp hơn đáng kể so với nhiều quốc gia có nền đổi mới mạnh.

Do đó, cần tăng cường đầu tư từ cả khu vực nhà nước và doanh nghiệp, thông qua nâng tỷ lệ chi ngân sách cho khoa học - công nghệ, áp dụng ưu đãi thuế, tín dụng đổi mới sáng tạo, phát triển quỹ đầu tư mạo hiểm và thúc đẩy hợp tác công – tư. Các chính sách ưu đãi đang triển khai cũng hướng tới thu hút các dự án công nghệ cao trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và năng lượng mới, qua đó nâng cao sức hấp dẫn của Việt Nam trong khu vực.

Phát triển doanh nghiệp và hệ sinh thái khởi nghiệp

Doanh nghiệp được xem là trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo, nơi diễn ra phần lớn hoạt động R&D và thương mại hóa công nghệ. Việt Nam đặt mục tiêu phát triển khoảng 500 doanh nghiệp đổi mới sáng tạo tiên phong vào năm 2030, đóng vai trò dẫn dắt nền kinh tế.

Để đạt được mục tiêu này, cần đẩy mạnh hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa ứng dụng công nghệ, phát triển các vườn ươm và trung tâm tăng tốc khởi nghiệp, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho R&D và thúc đẩy hình thành các tập đoàn công nghệ lớn. Đồng thời, hệ sinh thái khởi nghiệp cần có sự tham gia tích cực của quỹ đầu tư, doanh nghiệp lớn và các tổ chức nghiên cứu.

Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực

Nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố quyết định năng lực đổi mới sáng tạo của quốc gia. Vì vậy, Việt Nam cần đổi mới chương trình đào tạo theo hướng tăng cường giáo dục STEM và kỹ năng số, đồng thời thu hút chuyên gia, nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài.

Bên cạnh đó, việc phát triển các chương trình đào tạo cho các ngành công nghệ chiến lược như AI, bán dẫn, dữ liệu lớn và công nghệ sinh học cần được ưu tiên. Hợp tác với các tập đoàn công nghệ toàn cầu trong đào tạo và xây dựng trung tâm R&D cũng là hướng đi quan trọng để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Tăng cường liên kết và hội nhập quốc tế

Một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hiệu quả đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học, quỹ đầu tư và cơ quan quản lý. Việt Nam cần xây dựng mạng lưới trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia và khu vực, gắn với các khu công nghệ cao và trung tâm tài chính.

Song song với đó, cần thúc đẩy hợp tác nghiên cứu quốc tế, chuyển giao công nghệ từ các tập đoàn đa quốc gia và kết nối startup Việt Nam với hệ sinh thái toàn cầu nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh.

Đẩy mạnh chuyển đổi số và công nghệ chiến lược

Chuyển đổi số được xác định là động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Việt Nam cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong mọi lĩnh vực, ưu tiên phát triển các ngành công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng mới và kinh tế số.

Việc khuyến khích đầu tư vào các dự án công nghệ cao, xây dựng trung tâm R&D và phát triển hạ tầng số đồng bộ sẽ góp phần nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo, tạo nền tảng vững chắc cho tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn tới.

TS. Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng ban Ban Chính sách, chiến lược Trung ương nhận định rằng: Diễn đàn không dừng ở việc nêu ra thách thức, mà hướng tới việc mở đường cho những lựa chọn chính sách cụ thể hơn trong thời gian tới. Khi mô hình phát triển mới được đặt trên nền tảng khoa học -công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đây cũng là lúc Việt Nam phải chuẩn bị đồng bộ hơn về thể chế, hạ tầng, nhân lực và năng lực quản trị để biến định hướng thành kết quả thực tế.

Nhìn rộng hơn, vấn đề được đặt ra tại diễn đàn lần này là một bước chuẩn bị có ý nghĩa cho chặng đường phát triển sắp tới của đất nước. Trong bối cảnh mới, yêu cầu không chỉ là tăng trưởng nhanh hơn, mà còn phải tăng trưởng thông minh hơn, xanh hơn và có sức chống chịu tốt hơn. Việc định hình một mô hình phát triển mới vì thế không đơn thuần là lựa chọn về kinh tế, mà còn là lựa chọn chiến lược cho tương lai của Việt Nam trong kỷ nguyên số.