Chung "lúa” và hành trình tạo giống lúa Sao Vàng mang thương hiệu xứ Thanh

Những năm gần đây, giống lúa thuần Sao Vàng được nhắc đến không chỉ ở Thanh Hóa. Sau khi được công nhận lưu hành từ tháng 1/2024, giống lúa này cho năng suất cao, chất lượng tốt, thích ứng với điều kiện thời tiết Thanh Hóa và nhiều vùng khác trong cả nước.

Đến nay, ngoài Thanh Hóa và khu vực Bắc Trung Bộ, giống lúa Sao Vàng đã có mặt trên ruộng đồng các tỉnh miền núi phía Bắc, Đồng bằng sông Hồng và Duyên hải Nam Trung Bộ. Cha đẻ của giống lúa mang tên một địa danh nổi tiếng của Thanh Hóa cho biết, anh đặt tên “Sao Vàng” với mong muốn xứ Thanh có một sản phẩm nông nghiệp “sáng như sao, quý như vàng”.

Nhà khoa học “chân đất”

Thạc sĩ Lê Văn Chung (41 tuổi), tác giả của giống lúa Sao Vàng, từng có gần 20 năm gắn bó với Trung tâm Nghiên cứu khảo nghiệm và Dịch vụ cây trồng (nay thuộc Viện Nông nghiệp Thanh Hóa) trong vai trò nghiên cứu viên.

Từ nhỏ, anh đã theo mẹ – một cán bộ khuyến nông và cha – một kỹ sư nông nghiệp ra đồng. Sau khi tốt nghiệp THPT, anh thi đỗ vào Đại học Nông nghiệp I (nay là Học viện Nông nghiệp Việt Nam), theo học ngành cây trồng. Trong quá trình công tác, Chung tiếp tục học cao học và lấy bằng thạc sĩ cũng tại ngôi trường này.

Theo Lê Văn Chung, anh may mắn khi có môi trường thuận lợi để nghiên cứu chuyên sâu về lúa bởi “cả nhà làm nông” và được sống giữa “vựa lúa” miền Trung – Thanh Hóa. Ngay từ khi mới ra trường, anh đã ấp ủ mong muốn chọn tạo một giống lúa thuần mang thương hiệu riêng của quê hương.

Cuộc sống và công việc gắn liền với đồng đất quê nhà, Chung cho biết đôi chân anh đã đi khắp các cánh đồng thuộc huyện Thọ Xuân (cũ), nơi Trung tâm Nghiên cứu khảo nghiệm và Dịch vụ cây trồng Thanh Hóa đứng chân.

“Làm sao để chọn tạo được giống lúa phù hợp với đồng đất Thanh Hóa, thời gian sinh trưởng ngắn, năng suất và chất lượng cao, chống chịu sâu bệnh tốt, thích ứng với điều kiện mưa bão của địa phương” luôn là trăn trở của anh trong suốt nhiều năm nghiên cứu.

Giống lúa “ngôi sao” quý như vàng

Sau nhiều năm tích lũy kinh nghiệm thực tiễn cùng quá trình học tập, nghiên cứu tại các cơ sở đào tạo nông nghiệp hàng đầu, Lê Văn Chung quyết định theo đuổi nghiên cứu chuyên sâu về giống lúa.

Khi những hạt giống đầu tiên được ươm mầm, nhân dòng, nhà nghiên cứu trẻ cho biết dù rất quyết tâm nhưng không tránh khỏi áp lực.

“Áp lực đến từ quy trình kiểm nghiệm để được công nhận rất khắt khe, trải qua hàng chục khâu xét duyệt. Nếu sản phẩm không có ưu thế vượt trội, đề tài có thể thất bại. Đó là rủi ro mà những người làm khoa học ứng dụng phải nỗ lực vượt qua”, thạc sĩ Lê Văn Chung chia sẻ.

Giữa năm 2022, đề tài “Nghiên cứu chọn tạo giống lúa thuần Sao Vàng có năng suất cao, chất lượng tốt, thích ứng với điều kiện của tỉnh Thanh Hóa và các tỉnh phía Bắc” do thạc sĩ Lê Văn Chung chủ trì được phê duyệt triển khai.

Tuy nhiên, theo anh, việc được phê duyệt đề tài mới chỉ là bước khởi đầu. Kết quả thực tế mới là câu trả lời để giống lúa được công nhận lưu hành trên thị trường.

Từ chọn lọc, nhân dòng, khảo nghiệm đến xây dựng quy trình kỹ thuật canh tác, mô hình trình diễn, hội thảo đầu bờ… nhóm nghiên cứu đã trải qua hành trình với rất nhiều thử thách.

Có những thí nghiệm gần thành công thì gặp bão, phải làm lại từ đầu. Có lúc nản lòng nhưng như người nông dân quen với nhịp sống đồng ruộng, họ vẫn tiếp tục hành trình, vụ này chưa được thì vụ sau làm lại.

Những tháng ngày đổ mồ hôi trên đồng ruộng, ăn ngủ trong phòng thí nghiệm cuối cùng cũng cho kết quả xứng đáng. Cuối tháng 1/2024, giống lúa Sao Vàng chính thức được Cục Trồng trọt công nhận lưu hành tại các tỉnh Miền núi phía Bắc. Sau đó, giống lúa này tiếp tục được mở rộng lưu hành tại Duyên hải Nam Trung Bộ, Bắc Trung Bộ và Đồng bằng sông Hồng.

Qua hai vụ tổ chức mô hình trình diễn tại Thanh Hóa và các tỉnh phía Bắc, giống lúa Sao Vàng cho thấy khả năng chống chịu sâu bệnh, chống đổ tốt. Năng suất vụ xuân năm 2024 đạt từ 61,8 – 65,3 tạ/ha. Do năng suất cao hơn giống đối chứng nên hiệu quả kinh tế trên mỗi ha tăng khoảng 5%.

Hiện nay, từ Phú Thọ, Hải Phòng, Nghệ An đến Quảng Ngãi, màu vàng của giống lúa Sao Vàng có nguồn gốc từ Thanh Hóa đã xuất hiện trên nhiều cánh đồng lớn.

Ông Lê Việt Đông, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu khảo nghiệm và Dịch vụ cây trồng – Viện Nông nghiệp Thanh Hóa đánh giá, việc giống lúa Sao Vàng được công nhận lưu hành tại nhiều tỉnh, thành là thành công đáng khích lệ của nhóm nghiên cứu do thạc sĩ Lê Văn Chung chủ trì.

Theo ông Đông, thành công của đề tài không chỉ giúp Thanh Hóa bổ sung thêm một giống lúa năng suất cao, chất lượng tốt vào cơ cấu cây trồng mà còn góp phần khẳng định năng lực nghiên cứu khoa học của đội ngũ cán bộ ngành nông nghiệp địa phương.

“Lúa chín cúi đầu”

Dù được đào tạo bài bản, có nhiều thành tích và danh hiệu như: điển hình tiên tiến phong trào thi đua yêu nước tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2020 – 2025 hay Bằng Lao động sáng tạo của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, đã và đang được giao chủ trì nhiều đề tài, nhiệm vụ NCKH nhưng thạc sĩ Lê Văn Chung khá ngại nhắc đến thành tích cá nhân.

Anh cũng không thích khi được gọi là “cha đẻ” của giống lúa Sao Vàng. Theo Chung, anh may mắn được truyền cảm hứng và “gen” nghề nghiệp từ người cha – ông Lê Văn Hoà, một kỹ sư nông nghiệp có nhiều đóng góp cho ngành giống cây trồng Thanh Hóa.

Đồng thời, anh luôn nhận được sự hỗ trợ từ đồng nghiệp, lãnh đạo Trung tâm Nghiên cứu khảo nghiệm và Dịch vụ cây trồng cũng như Viện Nông nghiệp Thanh Hóa.

“Thành công của giống lúa Sao Vàng là thành quả chung của cả tập thể, của nhiều cá nhân, cơ quan và đơn vị cùng phối hợp”, anh nói.

Nếu có một danh xưng khiến anh hài lòng, đó là cái tên giản dị “Chung lúa” – mộc mạc như chính con người anh.

Sau lúa Sao Vàng, hiện thạc sĩ Lê Văn Chung tiếp tục được giao nghiên cứu, chọn tạo thêm hai giống lúa mới là VNN10 và VNN80, đang trong giai đoạn khảo nghiệm quốc gia và được đánh giá có triển vọng.

“Tôi đắn đo rất nhiều khi đặt tên là lúa Sao Vàng. Bởi Thọ Xuân, Thanh Hóa có sân bay Sao Vàng nổi tiếng. Tôi mong giống lúa mới của quê hương sẽ sáng như sao, quý như vàng và có thể bay cao, vươn xa”, thạc sĩ Lê Văn Chung chia sẻ.