Vì sao chúng ta vẫn sập bẫy lừa đảo, ai dễ trở thành nạn nhân?

Lừa đảo thực chất là một sự trao đổi giả tạo, được thiết kế để chiếm được lòng tin và tạo ra cảm giác khẩn cấp. Kẻ gian hứa hẹn một điều không tồn tại như tiền bạc, tình yêu, cơ hội đầu tư, quyền lực và buộc nạn nhân phải ra quyết định trước khi kịp suy nghĩ thấu đáo.

Ai dễ trở thành nạn nhân hơn?

Theo Psychology Today, trong một nghiên cứu năm 2013, hai nhà nghiên cứu David Modic và Stephen E. G. Lea đã xây dựng “Thang đo mức độ dễ bị thuyết phục” nhằm xác định những người có nguy cơ cao rơi vào bẫy lừa đảo. Thang đo này được kiểm nghiệm trên 250 sinh viên đại học và cho thấy những yếu tố tâm lý sau đây đóng vai trò quan trọng:

Xu hướng tuân phục quyền lực

Chúng ta được dạy phải nghe lời người có thẩm quyền. Kẻ lừa đảo lợi dụng chính điều này bằng cách mạo danh cơ quan chức năng, ngân hàng, hoặc bộ phận chống gian lận, yêu cầu cung cấp mật khẩu hay mã OTP “để bảo vệ tài khoản”. Khi thông điệp đi kèm giọng điệu nghiêm trọng và danh xưng chính thống, não bộ có xu hướng tin tưởng trước khi kịp nghi ngờ.

Ảnh hưởng xã hội

Khi không chắc nên hành xử thế nào, con người thường quan sát người khác để làm theo. Trong các vụ lừa đảo đầu tư, những lời chứng thực giả mạo, hình ảnh “người đã kiếm được tiền”, hoặc những bình luận tung hô trên mạng chính là công cụ tạo áp lực xã hội. Nếu ai cũng đang tham gia, ta dễ cảm thấy mình sẽ bỏ lỡ cơ hội nếu đứng ngoài.

Nhu cầu nhất quán trong lời nói và hành động

Một khi đã nói “đồng ý” dù chỉ là điền thử thông tin hay chuyển một khoản tiền nhỏ, nhiều người cảm thấy khó quay đầu. Họ không muốn bị xem là người thay đổi thất thường. Càng đi sâu, tâm lý đã lỡ rồi thì theo tới cùng càng mạnh, ngay cả khi các dấu hiệu bất thường bắt đầu xuất hiện.

Khả năng tự kiểm soát thấp

Cảm xúc là mảnh đất màu mỡ cho lừa đảo. Nỗi sợ mất tiền, nỗi lo pháp lý, hoặc cảm giác được ai đó cần đến có thể khiến ta phản ứng tức thì. Việc kiểm chứng thông tin thực ra không tốn nhiều thời gian nhưng đòi hỏi sự bình tĩnh và kỷ luật cảm xúc.

Ở nghiên cứu đầu tiên, người tham gia được hỏi về 14 tình huống lừa đảo khác nhau từ mô hình kim tự tháp, mua vé hòa nhạc giả đến lừa đảo tình cảm trực tuyến.

Kết quả, 74% sinh viên thừa nhận từng mắc bẫy ít nhất một lần ở mức độ nào đó, có thể là thấy tình huống có vẻ hợp lý, cung cấp thông tin cá nhân, hoặc mất tiền.

Nghiên cứu thứ hai, khảo sát những gì diễn ra trong ba năm gần nhất, cho thấy cả bốn yếu tố trên đều dự đoán khả năng sập bẫy.

Đáng chú ý, yếu tố “tuân phục quyền lực” trở nên nổi bật hơn trong các vụ việc gần đây. Một giả thuyết cho rằng các hình thức lừa đảo hiện đại ngày càng tinh vi khi giả mạo ngân hàng, tập đoàn lớn và cơ quan chống gian lận. 

Lừa đảo không chọn người nhẹ dạ; nó chọn thời điểm bạn yếu lòng. Khi một cơ hội khiến bạn cảm thấy gấp gáp, sợ hãi hoặc được tâng bốc quá mức, đó chính là tín hiệu cần dừng lại.

Chỉ cần một khoảng lặng để kiểm tra nguồn tin, gọi xác nhận, hoặc đơn giản là không phản hồi ngay, bạn đã chặn đứng cơ hội thao túng của kẻ gian. Trong thế giới số ngày càng phức tạp, sự tỉnh táo không nằm ở việc biết nhiều mà ở khả năng dừng lại đúng lúc.