Tuổi thơ gắn với những cánh rừng thuốc Nam

Sinh ra trong gia đình nhiều đời làm thuốc, tuổi thơ của bà Lý Thị Mai - Chủ nhiệm Hợp tác xã thuốc nam Ba Vì (xã Ba Vì, TP. Hà Nội) gắn liền với những chuyến theo cha mẹ, ông bà lên rừng tìm cây thuốc Nam.

Trong ký ức của bà, mỗi khu rừng trên đỉnh núi Ba Vì hùng vĩ đều chứa đựng những “bí mật” riêng. Những cây kim giao, cỏ ngũ sắc, vòi voi, phục linh… đều là những vị thuốc quen thuộc trong các bài thuốc của người Dao.

"Ngày nhỏ tôi theo bố mẹ, ông bà đi rừng hái thuốc. Họ vừa chỉ cách nhận biết cây thuốc Nam vừa dạy cách bào chế, sử dụng. Đó là những kiến thức ấy được truyền lại từ đời này sang đời khác", lương y Lý Thị Mai nhớ lại.

Ban đầu, nghề thuốc chủ yếu được dùng để chữa bệnh cho người thân trong gia đình, dòng họ và bà con trong thôn bản. Nhưng nhờ hiệu quả của những bài thuốc từ cây rừng, nhiều người ở các địa phương lân cận cũng tìm đến nhờ bà bốc thuốc.

Từ đó, căn nhà nhỏ của bà Mai dần trở thành địa chỉ quen thuộc của những bệnh nhân tìm đến chữa bệnh bằng thuốc Nam.

Mặc dù có truyền thống lâu đời, nhưng trước đây nghề thuốc Nam của người Dao ở Ba Vì chủ yếu phát triển tự phát và nhỏ lẻ. Dược liệu được trồng quanh nhà hoặc hái trên núi, diện tích trồng hạn chế, thị trường tiêu thụ chưa rộng.

Nhận thấy tiềm năng của nguồn dược liệu địa phương, năm 2016, với sự hỗ trợ của chính quyền, bà Lý Thị Mai cùng một số hộ dân trong thôn Yên Sơn đã thành lập Hợp tác xã Thuốc nam Ba Vì.

Sự ra đời của hợp tác xã đã tạo nên bước ngoặt trong việc phát triển nghề thuốc nam tại địa phương. Từ những vườn cây thuốc Nam ban đầu, hợp tác xã từng bước mở rộng quy mô trồng dược liệu.

Hiện nay, diện tích trồng dược liệu của hợp tác xã đã đạt hơn 2 ha với trên 100 loại cây thuốc khác nhau. "Sau khi thành lập Hợp tác xã thuốc nam Ba Vì, chúng tôi trồng thêm nhiều loại dược liệu để chữa các bệnh như xương khớp, tiểu đường, trĩ, xoang…", lương y Lý Thị Mai cho biết.

Không chỉ phát triển cây thuốc, hợp tác xã còn tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương, giúp họ có thêm thu nhập từ nghề truyền thống mà cha ông đã để lại.

Tại khu vườn dược liệu của hợp tác xã, nhiều loại cây thuốc được trồng xen kẽ dưới tán cây. Một số cây được trồng tại vườn, số khác được thu hái từ các khu rừng trên đỉnh núi Ba Vì.

Sau khi thu hoạch, dược liệu được cạo sạch, rửa kỹ, băm nhỏ rồi phơi khô trước khi đưa vào bào chế. Nhờ kết hợp kinh nghiệm dân gian với quá trình nghiên cứu thực tế, Hợp tác xã thuốc nam Ba Vì đã xây dựng và phát triển nhiều bài thuốc gia truyền điều trị các bệnh mãn tính.

Bên cạnh các loại thuốc được bốc theo thang truyền thống, Hợp tác xã thuốc nam Ba Vì còn đẩy mạnh phát triển bào chế các bài thuốc thành dạng cao miếng để người bệnh dễ sử dụng.

"Giữ lửa" nghề truyền thống

Dãy núi Ba Vì, phía tây Hà Nội, từ lâu được biết đến như một “kho dược liệu tự nhiên” của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Với thổ nhưỡng đặc biệt, khí hậu mát mẻ quanh năm và hệ sinh thái rừng phong phú, nơi đây lưu giữ hàng trăm loài cây thuốc quý, nhiều trong số đó gắn bó mật thiết với đời sống của đồng bào dân tộc Dao.

Trong đời sống của người Dao dưới chân núi Ba Vì, thuốc Nam không chỉ là phương thức chữa bệnh mà còn là một phần của tri thức bản địa được truyền qua nhiều thế hệ. Những bài thuốc từ cây rừng được gìn giữ như một di sản, vừa bảo vệ sức khỏe cộng đồng, vừa tạo sinh kế cho người dân miền núi.

Theo lương y Lý Thị Mai, mỗi bệnh nhân đều được thăm khám và kê đơn phù hợp với thể trạng. Trong nhiều trường hợp, việc điều trị còn kết hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại, giúp xác định chính xác tình trạng bệnh trước khi sử dụng thuốc.

Trong cuốn sổ dày ghi chép lịch sử khám chữa bệnh đặt trên bàn làm việc của lương y Lý Thị Mai, hàng trăm cái tên được ghi lại cẩn thận: địa chỉ, số điện thoại, tình trạng bệnh và thời gian điều trị.

Mỗi cái tên là một câu chuyện riêng, một hành trình tìm lại sức khỏe của những người từng mang theo nỗi lo bệnh tật khi tìm đến Hợp tác xã thuốc nam Ba Vì.

Nhiều câu chuyện về hành trình chữa bệnh bằng thuốc Nam cho bệnh nhân trở thành những kỷ niệm khó quên của lương y Lý Thị Mai trong suốt nhiều năm làm nghề bốc thuốc cứu người.

Chiều muộn, khi những bệnh nhân cuối cùng rời khỏi phòng khám, lương y Lý Thị Mai vẫn cẩn thận buộc từng gói thuốc. Hơn ba mươi năm làm nghề, bà vẫn giữ thói quen tự tay chuẩn bị từng thang thuốc cho bệnh nhân.

Suốt hơn 30 năm gắn bó với nghề, lương y Lý Thị Mai đã nhận nhiều bằng khen của các cấp chính quyền địa phương, Trung ương Hội Đông y Việt Nam. Nhưng với bà, điều khiến bà trăn trở nhất vẫn là làm sao để nghề thuốc không bị mai một. Với bà, nghề thuốc Nam không chỉ là công việc, đó còn là nơi giữ lại ký ức của cha ông, giữ lại tri thức của người Dao và trao lại cho thế hệ mai sau.

Làng nghề thuốc Nam của người Dao

Xã Ba Vì (TP. Hà Nội) có khoảng 98% dân số là người Dao tập trung tại ba thôn Yên Sơn, Hợp Sơn và Hợp Nhất. Đây là cộng đồng còn lưu giữ khá trọn vẹn nghề làm thuốc Nam truyền thống, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Tháng 12/2013, thôn Yên Sơn được UBND TP Hà Nội công nhận là làng nghề thuốc Nam truyền thống của người Dao. Đến năm 2021, hai thôn Hợp Sơn và Hợp Nhất cũng được công nhận là làng nghề truyền thống, hình thành nên vùng nghề thuốc Nam đặc trưng của đồng bào Dao dưới chân núi Ba Vì.

Theo các nhà khoa học, khu vực núi Ba Vì hiện ghi nhận hơn 500 loài dược liệu, trong đó có nhiều loài quý hiếm, đặc hữu. Qua nhiều thế kỷ sinh sống gắn bó với rừng, cộng đồng người Dao đã tích lũy kho tri thức dân gian phong phú, hình thành nhiều bài thuốc được lưu truyền trong các dòng họ. Trước đây, dược liệu thường được sử dụng ở dạng tươi hoặc phơi khô để sắc uống hoặc nấu nước tắm.

Những năm gần đây, nhờ ứng dụng máy cắt, máy nghiền và các phương pháp chế biến mới, việc làm thuốc của bà con đã bớt vất vả hơn. Ngoài thuốc thang truyền thống, nhiều cơ sở đã chế biến dược liệu thành dạng bột, cao cô đặc hoặc sản phẩm đóng gói, giúp người dùng thuận tiện hơn khi sử dụng mà không cần mất nhiều thời gian sắc thuốc.