Các chuyên gia cho rằng, Hà Nội cần xây dựng các mô hình để người cao tuổi có thể tiếp tục tham gia tư vấn, đào tạo, nghiên cứu, khởi nghiệp, cố vấn doanh nghiệp hoặc làm việc bán thời gian phù hợp với sức khỏe.
Đây không chỉ là giải pháp tận dụng nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn giúp người cao tuổi duy trì sự kết nối xã hội, cải thiện sức khỏe tinh thần và tiếp tục đóng góp cho cộng đồng.
Nếu như nhiều năm qua, người cao tuổi chủ yếu được nhìn nhận là nhóm cần được chăm sóc và bảo trợ, thì trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra ngày càng nhanh, Hà Nội đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận.
Bởi người cao tuổi hôm nay không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách an sinh, mà còn là một lực lượng tiêu dùng mới, một nguồn tri thức quý giá và có thể trở thành động lực tăng trưởng nếu được tạo điều kiện phát huy vai trò.
Sự chuyển dịch từ tư duy "chăm sóc" sang tư duy "khai mở tiềm năng" không đơn thuần là sự thay đổi về nhận thức. Đó là một bước chuyển trong chiến lược phát triển của Thủ đô trước một xu thế dân số không thể đảo ngược.
Trong nhiều năm, khi nhắc đến người cao tuổi, phần lớn các chính sách đều xoay quanh trợ cấp xã hội, chăm sóc sức khỏe, bảo hiểm y tế hay các hoạt động nhân đạo.
Điều đó phản ánh trách nhiệm của Nhà nước đối với một nhóm dân số dễ bị tổn thương. Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Nguyễn Bá Thủy - Nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế, cách tiếp cận này không còn đủ trong bối cảnh Hà Nội bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh.
Ông cho rằng, già hóa dân số không chỉ làm gia tăng nhu cầu an sinh mà còn tạo ra những thay đổi căn bản trong cơ cấu tiêu dùng, thị trường dịch vụ và nguồn lực xã hội. Cụ thể, Hà Nội đang hội tụ những điều kiện chín muồi nhất tại Việt Nam để chuyển dịch góc nhìn từ 'gánh nặng an sinh' sang 'cơ hội tăng trưởng' của kinh tế bạc.
Với tốc độ già hóa nhanh cùng mức sống đô thị ở mức cao, người cao tuổi tại Thủ đô đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi về chất: từ những đối tượng bị động thụ hưởng an sinh xã hội thành một tập khách hàng chủ động, có vị thế tài chính độc lập và có nhu cầu tiêu dùng chuyên biệt", Tiến sĩ Nguyễn Bá Thủy nhận định.
Theo ông, đây là sự thay đổi rất đáng chú ý bởi phần lớn người cao tuổi hiện nay có điều kiện kinh tế tốt hơn các thế hệ trước. Nhiều người có lương hưu ổn định, sở hữu nhà ở, tích lũy tài sản và sẵn sàng chi trả cho các dịch vụ nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống thay vì chỉ đáp ứng những nhu cầu thiết yếu.
Thực tế tại Hà Nội cho thấy, ngày càng nhiều người cao tuổi lựa chọn các dịch vụ chăm sóc sức khỏe chủ động như khám sức khỏe định kỳ, tập luyện tại các câu lạc bộ dưỡng sinh, tham gia các lớp học kỹ năng, các chuyến du lịch nghỉ dưỡng hay sử dụng các thiết bị công nghệ phục vụ chăm sóc sức khỏe.
Sự thay đổi trong nhu cầu sống của người cao tuổi đang mở ra một thị trường hoàn toàn mới, đòi hỏi các nhà quản lý và doanh nghiệp phải có những chiến lược phát triển phù hợp.
Nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế cho rằng, khi nói đến kinh tế bạc, nhiều người thường nghĩ ngay đến các dịch vụ dành cho người cao tuổi như chăm sóc sức khỏe, viện dưỡng lão hay phục hồi chức năng. Tuy nhiên, một trong những nguồn lực lớn nhất lại nằm ở chính đội ngũ người cao tuổi.
"Một khía cạnh thường bị bỏ quên của kinh tế bạc là việc tận dụng 'nguồn lực tri thức sau nghỉ hưu'. Hà Nội là trung tâm hội tụ hàm lượng chất xám lớn nhất cả nước, với hàng chục nghìn chuyên gia, nhà khoa học, bác sĩ, nhà giáo và cán bộ quản lý bước vào độ tuổi nghỉ hưu mỗi năm khi sức khỏe và độ minh mẫn vẫn ở mức rất tốt", Tiến sĩ Nguyễn Bá Thủy phân tích.
Đồng quan điểm, GS.TS Đặng Đình Đào - Nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Phát triển (Đại học Kinh tế Quốc dân), cho rằng phát triển kinh tế bạc là một xu thế tất yếu mà nhiều quốc gia phát triển trên thế giới đã và đang theo đuổi.
Theo ông, cùng với sự phát triển của kinh tế và y tế, tuổi thọ của người dân ngày càng được nâng cao. Điều đó đồng nghĩa với việc ngày càng có nhiều người bước qua độ tuổi nghỉ hưu nhưng vẫn duy trì được sức khỏe, sự minh mẫn và năng lực lao động.
Ông ví von, nếu kinh tế tuần hoàn hướng tới mục tiêu không lãng phí bất kỳ nguồn lực nào, thì việc thu hút và tái sử dụng năng lực của người cao tuổi chính là một mắt xích quan trọng trong quá trình tối ưu hóa nguồn lực xã hội.
"Đây là tầng lớp tri thức, tinh hoa giàu kỹ năng mà xã hội không thể lãng phí. Nếu cắt đứt cơ hội cống hiến của họ ngay khi chạm mốc nghỉ hưu, chúng ta đang đi ngược lại nguyên lý phát triển bền vững", GS. TS Đặng Đình Đào phân tích.
Thực tế cho thấy, nhiều cơ sở giáo dục đại học tại Hà Nội đã chủ động ký hợp đồng với các giảng viên, nhà khoa học sau tuổi nghỉ hưu để tiếp tục tham gia giảng dạy, nghiên cứu và hướng dẫn chuyên môn.
Những mô hình này không chỉ giúp các đơn vị duy trì nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn tạo điều kiện để những người đã nghỉ hưu tiếp tục phát huy kinh nghiệm và năng lực chuyên môn.
Hình thành "hệ sinh thái" kinh tế mới cho người cao tuổi
Nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Bá Thủy khẳng định, kinh tế bạc không chỉ là câu chuyện của người cao tuổi mà còn là cơ hội phát triển dành cho doanh nghiệp và toàn bộ nền kinh tế. Theo ông, cùng với quá trình già hóa dân số, Hà Nội sẽ chứng kiến sự hình thành của một nhóm khách hàng có quy mô ngày càng lớn với nhu cầu tiêu dùng rất khác biệt.
Đó không chỉ là các dịch vụ khám, chữa bệnh mà còn bao gồm chăm sóc sức khỏe chủ động, phục hồi chức năng, chăm sóc tại nhà, trung tâm chăm sóc ban ngày, nhà ở thân thiện với người cao tuổi, du lịch nghỉ dưỡng, các sản phẩm tài chính, công nghệ hỗ trợ và nhiều loại hình dịch vụ chuyên biệt khác.
"Đây chính là nền tảng để hình thành một hệ sinh thái kinh tế mới, trong đó doanh nghiệp vừa đáp ứng nhu cầu của người cao tuổi, vừa tạo ra giá trị gia tăng và việc làm cho xã hội", ông nhận định.
Tuy nhiên, theo GS.TS Đặng Đình Đào - Nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Phát triển (Đại học Kinh tế Quốc dân), mặc dù Hà Nội đã có những chủ trương và định hướng phát triển kinh tế bạc, nhưng giữa chính sách và thực tiễn vẫn còn một khoảng cách nhất định.
Ông cho rằng, công tác truyền thông, phổ biến chính sách tới doanh nghiệp và người dân vẫn chưa thực sự hiệu quả, khiến nhiều chủ thể chưa nhận thức đầy đủ về tiềm năng của thị trường này.
Bên cạnh đó, các mô hình dịch vụ chăm sóc người cao tuổi hiện nay vẫn còn khá khiêm tốn cả về quy mô lẫn chất lượng. "Các mô hình chăm sóc sức khỏe ban ngày cần được nhân rộng. Chi phí và chất lượng dịch vụ phải thực sự phù hợp để người cao tuổi có mức thu nhập trung bình cũng có thể tiếp cận", GS. TS Đặng Đình Đào đề xuất.
Từ "chính sách an sinh" sang "chiến lược phát triển"
Theo Tiến sĩ Nguyễn Bá Thủy, điều quan trọng nhất hiện nay không phải là mở thêm bao nhiêu cơ sở dưỡng lão hay trung tâm chăm sóc người cao tuổi, mà là thay đổi tư duy hoạch định chính sách. Ông cho rằng, phát triển “kinh tế bạc” không thể chỉ được xem là một nội dung của chính sách người cao tuổi mà phải trở thành một chiến lược phát triển kinh tế - xã hội.
Trong chiến lược đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thông qua quy hoạch, cơ chế, chính sách và hành lang pháp lý; doanh nghiệp là lực lượng đổi mới sáng tạo, phát triển các sản phẩm và dịch vụ phù hợp; còn người cao tuổi vừa là người thụ hưởng, vừa là chủ thể tham gia tạo ra giá trị.
"Phát triển kinh tế bạc không đơn thuần là mở rộng các dịch vụ dành cho người cao tuổi mà cần được coi là một chiến lược phát triển kinh tế - xã hội tổng thể, trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế, còn doanh nghiệp là động lực đổi mới sáng tạo để biến già hóa dân số thành một động lực tăng trưởng mới của Thủ đô", ông nhấn mạnh.
Nhận thức rõ xu hướng này, tại kỳ họp thứ 5, HĐND thành phố Hà Nội đã thông qua Nghị quyết quy định một số chính sách phát triển dịch vụ chăm sóc người cao tuổi và khuyến khích sử dụng lao động là người cao tuổi trên địa bàn thành phố theo quy định của Luật Thủ đô năm 2026. Nghị quyết đặt mục tiêu xây dựng hệ sinh thái chăm sóc người cao tuổi theo hướng đồng bộ, hiện đại và bền vững.
Theo đó, đối với các cơ sở công lập, thành phố ưu tiên bố trí quỹ đất, đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị, công nghệ và chuyển đổi số; đồng thời hỗ trợ 100% kinh phí đào tạo nhân lực trong lĩnh vực điều dưỡng lão khoa, phục hồi chức năng và chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng.
Đối với các cơ sở ngoài công lập, thành phố áp dụng nhiều chính sách ưu đãi như miễn, giảm tiền thuê đất; hỗ trợ vay vốn từ Quỹ Đầu tư phát triển; hỗ trợ ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số; hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực và ưu tiên sử dụng quỹ đất công dôi dư.
Đáng chú ý, Hà Nội cũng dành sự quan tâm đặc biệt đến việc phát huy vai trò của người cao tuổi trong phát triển kinh tế. Các doanh nghiệp sử dụng lao động cao tuổi sẽ được ưu tiên tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi, hỗ trợ đào tạo, hỗ trợ xúc tiến thương mại và giảm chi phí bảo hiểm tai nạn tự nguyện.
Bên cạnh đó, người cao tuổi khởi nghiệp, làm chủ cơ sở sản xuất, kinh doanh cũng sẽ được ưu tiên tham gia các chương trình đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, được hỗ trợ đào tạo và tiếp cận hạ tầng nghiên cứu của thành phố.
Song song với đó, nhiều chương trình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đã được triển khai ngay từ tuyến cơ sở. Người dân được khám sức khỏe định kỳ, lập hồ sơ quản lý sức khỏe, sàng lọc bệnh không lây nhiễm, tư vấn dinh dưỡng, hướng dẫn tập luyện và phòng, chống té ngã.
Nhiều câu lạc bộ dưỡng sinh, văn nghệ, thể thao cũng được duy trì thường xuyên, góp phần tạo môi trường để người cao tuổi giao lưu, rèn luyện sức khỏe và tiếp tục phát huy vai trò trong gia đình cũng như ngoài xã hội.
Già hóa dân số là xu thế không thể đảo ngược. Điều quyết định không nằm ở việc xã hội có bao nhiêu người cao tuổi, mà ở cách chúng ta nhìn nhận và phát huy vai trò của họ. Từ chỗ là đối tượng cần được chăm sóc, người cao tuổi hoàn toàn có thể trở thành lực lượng đóng góp cho nền kinh tế thông qua tri thức, kinh nghiệm, sức mua và nhu cầu tiêu dùng ngày càng gia tăng.
Đó cũng chính là nền tảng để Hà Nội xây dựng một hệ sinh thái kinh tế bạc hiện đại, trong đó người cao tuổi không còn đứng bên lề của sự phát triển, mà trở thành một phần quan trọng trong chiến lược tăng trưởng bền vững của Thủ đô.
Đón đọc kỳ 3: Khi "kinh tế bạc" trở thành động lực phát triển của Thủ đô
