Lời tòa soạn
Già hóa dân số đang trở thành một trong những xu hướng nhân khẩu học nổi bật nhất tại Hà Nội. Khi mức sinh liên tục giảm, tuổi thọ ngày càng tăng và cơ cấu dân số thay đổi nhanh chóng, Thủ đô không chỉ đối mặt với áp lực về y tế, an sinh xã hội và nguồn nhân lực mà còn đứng trước yêu cầu phải thay đổi tư duy phát triển.
Trong khi nhiều quốc gia đã coi kinh tế bạc (Silver Economy) là một động lực tăng trưởng mới, Hà Nội vẫn đang ở giai đoạn đầu của quá trình thích ứng với xã hội già hóa. Làm thế nào để biến thách thức thành cơ hội? Làm sao để người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà còn trở thành nguồn lực phát triển? Và đâu là những chính sách cần được chuẩn bị ngay từ hôm nay?
Nhằm góp phần làm rõ những vấn đề trên, Tạp chí Gia đình Việt Nam thực hiện tuyến bài "Hà Nội trước làn sóng già hóa dân số: Từ an sinh xã hội đến chiến lược kinh tế bạc", ghi nhận góc nhìn của TS Nguyễn Bá Thủy, nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế, cùng các chuyên gia và nhà quản lý trong lĩnh vực dân số, y tế.
Những con số thống kê cho thấy Hà Nội đã bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ ngày càng nhanh. Thành phố hiện có khoảng 1,44 triệu người cao tuổi, chiếm khoảng 16,3% dân số; tuổi thọ trung bình đạt khoảng 76,7 tuổi. Trong khi đó, mức sinh những năm gần đây liên tục giảm, kéo theo sự thay đổi mạnh mẽ về cơ cấu dân số.
Theo TS Nguyễn Bá Thủy - Nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế, già hóa dân số vốn là xu thế tất yếu khi đời sống được nâng cao và y học phát triển. Tuy nhiên, điều đáng quan tâm là Hà Nội đang bước vào giai đoạn này với tốc độ nhanh hơn dự báo, trong khi thời gian chuẩn bị lại ngắn hơn nhiều quốc gia phát triển.
Ông cho biết, quá trình già hóa của Hà Nội không phải là kết quả của một nguyên nhân đơn lẻ mà là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố.
Trước hết là mức sinh giảm kéo dài. Áp lực về nhà ở, chi phí nuôi dạy con, giáo dục, y tế và sinh hoạt tại đô thị khiến ngày càng nhiều cặp vợ chồng trẻ lựa chọn sinh ít con hoặc trì hoãn việc sinh con.
TS Nguyễn Bá Thủy phân tích: "Chi phí nuôi dạy con tại Thủ đô, từ nhà ở, sinh hoạt đến giáo dục, học thêm, ngoại khóa... chiếm tỷ trọng rất lớn trong thu nhập của các gia đình. Điều này khiến nhiều cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ có xu hướng trì hoãn việc có con, kéo dài khoảng cách giữa các lần sinh hoặc quyết định chỉ dừng lại ở một con để tập trung nguồn lực tài chính”.
Không chỉ vậy, xu hướng kết hôn muộn, ưu tiên phát triển sự nghiệp và ổn định tài chính trước khi lập gia đình cũng đang góp phần kéo giảm tổng tỷ suất sinh của Hà Nội. Đây là xu hướng phổ biến ở nhiều đô thị lớn trên thế giới và đang ngày càng rõ nét tại Thủ đô.
Ở chiều ngược lại, tuổi thọ người dân không ngừng được nâng lên nhờ những thành tựu trong chăm sóc sức khỏe.
Nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế cho rằng: "Hà Nội là trung tâm y tế lớn nhất khu vực phía Bắc với hệ thống chăm sóc sức khỏe, dịch vụ khám chữa bệnh và điều kiện dinh dưỡng vượt trội so với mặt bằng chung. Tuổi thọ trung bình của người dân Thủ đô liên tục tăng cao; nhóm dân số từ 60 tuổi, đặc biệt là từ 70-75 tuổi trở lên, sống thọ hơn và chiếm tỷ lệ ngày càng lớn trong cơ cấu dân số”.
Một nguyên nhân khác ít được chú ý hơn là sự thay đổi trong cấu trúc dân cư.
Theo TS Nguyễn Bá Thủy, nhiều gia đình trẻ sau khi ổn định cuộc sống tại Hà Nội thường đón cha mẹ từ quê lên sinh sống để thuận tiện chăm sóc cháu và tiếp cận các dịch vụ y tế chất lượng cao. Trong khi đó, tại nhiều huyện ngoại thành, lực lượng lao động trẻ dịch chuyển vào khu vực nội đô hoặc các khu công nghiệp, khiến tỷ lệ người cao tuổi ở địa phương ngày càng tăng.
Điều khiến ông đặc biệt trăn trở là tốc độ già hóa của Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng.
"Việt Nam chỉ mất khoảng 17-20 năm để chuyển từ xã hội già hóa sang xã hội dân số già, trong khi nhiều quốc gia phát triển có từ 50 đến 100 năm để chuẩn bị. Điều đó đồng nghĩa với việc chúng ta không còn nhiều thời gian để thích ứng”.
Theo TS Nguyễn Bá Thủy, khi nhắc đến già hóa dân số, nhiều người thường chỉ nghĩ đến nhu cầu khám chữa bệnh của người cao tuổi. Tuy nhiên, tác động của quá trình này sâu rộng hơn rất nhiều. Trước hết là sức ép đối với hệ thống y tế. Người cao tuổi thường mắc đồng thời nhiều bệnh mạn tính như tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, thoái hóa xương khớp, sa sút trí tuệ... Điều này khiến nhu cầu chăm sóc liên tục, phục hồi chức năng và quản lý sức khỏe lâu dài tăng nhanh.
Trong khi đó, mạng lưới chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng vẫn còn nhiều khoảng trống.
TS Nguyễn Bá Thủy nhận định hiện nay phần lớn người cao tuổi vẫn được chăm sóc trong gia đình; số lượng cơ sở chăm sóc chuyên nghiệp còn rất hạn chế; mô hình chăm sóc ban ngày mới được triển khai thí điểm tại một số địa phương. Nếu thiếu các dịch vụ chăm sóc dự phòng và chăm sóc trung gian, số ca nhập viện sẽ tiếp tục tăng, kéo theo quá tải bệnh viện và chi phí y tế ngày càng lớn.
Tuy nhiên, theo ông, áp lực lớn hơn còn nằm ở sự thay đổi của chính cấu trúc gia đình Việt Nam.
Quy mô gia đình ngày càng nhỏ, nhiều cặp vợ chồng chỉ sinh một con, trong khi phụ nữ tham gia thị trường lao động nhiều hơn trước. Mô hình "bốn ông bà - hai cha mẹ - một con" đang dần trở nên phổ biến, khiến gánh nặng chăm sóc người cao tuổi tập trung vào số ít thành viên trong gia đình.
Theo TS Nguyễn Bá Thủy, nếu không sớm phát triển hệ thống chăm sóc dài hạn dựa vào cộng đồng, Hà Nội sẽ phải đối mặt với áp lực rất lớn không chỉ về y tế mà còn về an sinh xã hội, thị trường lao động và ngân sách công.
Theo TS Nguyễn Bá Thủy, điều đáng lo ngại nhất không phải là số lượng người cao tuổi ngày càng tăng mà là cách xã hội vẫn đang nhìn nhận già hóa dân số chủ yếu dưới góc độ gánh nặng an sinh.
Ông cho rằng, trong nhiều năm qua, các chính sách dành cho người cao tuổi chủ yếu tập trung vào trợ cấp, bảo trợ xã hội, chăm sóc y tế hay các hoạt động nhân đạo. Đây là những chính sách cần thiết nhưng chưa đủ để thích ứng với bối cảnh già hóa dân số đang diễn ra nhanh.
Ở nhiều quốc gia phát triển, già hóa dân số từ lâu không còn được coi là "bài toán phải giải quyết" mà đã trở thành một xu hướng để hoạch định chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng dịch vụ mà còn là một nhóm khách hàng với nhu cầu tiêu dùng riêng biệt, một lực lượng lao động giàu kinh nghiệm và là nguồn lực quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng.
TS Nguyễn Bá Thủy cho rằng Hà Nội cũng đang đứng trước bước chuyển tương tự.
"Hà Nội đang hội tụ những điều kiện chín muồi nhất tại Việt Nam để chuyển dịch góc nhìn từ 'gánh nặng an sinh' sang 'cơ hội tăng trưởng' của kinh tế bạc. Với tốc độ già hóa nhanh cùng mức sống đô thị ở mức cao, người cao tuổi tại Thủ đô đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi về chất: từ những đối tượng bị động thụ hưởng an sinh xã hội thành một tập khách hàng chủ động, có vị thế tài chính độc lập và có nhu cầu tiêu dùng chuyên biệt”.
Ông cho biết, đây là một sự thay đổi rất đáng chú ý. Thế hệ người cao tuổi hiện nay không còn giống các thế hệ trước. Nhiều người có lương hưu ổn định, tích lũy tài sản, điều kiện kinh tế tốt hơn và sẵn sàng chi tiêu để nâng cao chất lượng cuộc sống, chăm sóc sức khỏe, du lịch, học tập hay sử dụng các dịch vụ công nghệ phù hợp với tuổi già.
Chính sự thay đổi này đang hình thành một thị trường mới với nhu cầu ngày càng đa dạng, từ chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, chăm sóc tại nhà, nhà ở thân thiện, thiết bị công nghệ hỗ trợ đến các dịch vụ văn hóa, giải trí và du lịch dành riêng cho người cao tuổi.
Tuy nhiên, theo TS Nguyễn Bá Thủy, để biến tiềm năng thành động lực phát triển, điều quan trọng trước tiên là phải thay đổi tư duy hoạch định chính sách.
Già hóa dân số là xu thế không thể đảo ngược. Điều Hà Nội có thể làm không phải là tìm cách ngăn cản quá trình này mà là chủ động thích ứng với những thay đổi về cơ cấu dân số.
TS Nguyễn Bá Thủy nhận định, khoảng thời gian để Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng chuẩn bị cho xã hội già hóa ngắn hơn rất nhiều so với các quốc gia phát triển. Nếu không có các chính sách đủ sớm, những áp lực đối với hệ thống y tế, an sinh xã hội và thị trường lao động sẽ ngày càng lớn.
Nhưng cũng chính trong khoảng thời gian "cửa sổ" không còn dài ấy, Hà Nội lại sở hữu những điều kiện đặc biệt để mở ra một hướng phát triển mới.
Nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế cho rằng, thay vì chỉ coi người cao tuổi là nhóm cần được chăm sóc, thành phố cần bắt đầu nhìn nhận họ như một nguồn lực phát triển, từ kinh nghiệm, tri thức đến sức mua và nhu cầu tiêu dùng ngày càng tăng.
Đó cũng là tiền đề để hình thành một hệ sinh thái kinh tế mới, trong đó các dịch vụ dành cho người cao tuổi không chỉ phục vụ mục tiêu an sinh mà còn tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế.
Áp lực già hóa dân số đối với Hà Nội là hiện hữu và sẽ ngày càng rõ nét trong những năm tới. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất không nằm ở việc số lượng người cao tuổi tăng lên mà ở việc chúng ta có kịp thay đổi tư duy để thích ứng với xu thế này hay không.
Nếu vẫn nhìn người cao tuổi chủ yếu là đối tượng cần được chăm sóc và bảo trợ, Hà Nội sẽ phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn về an sinh xã hội. Nhưng nếu coi đây là một nguồn lực phát triển, thành phố có thể mở ra một không gian tăng trưởng mới dựa trên nhu cầu tiêu dùng, kinh nghiệm, tri thức và khả năng đóng góp của chính người cao tuổi.
Đó cũng là điểm khởi đầu của "kinh tế bạc" – một khái niệm đang được nhiều quốc gia coi là động lực tăng trưởng trong xã hội già hóa. Với Hà Nội, đây không chỉ là một lựa chọn, mà có thể sẽ là một yêu cầu tất yếu trong chiến lược phát triển của những thập niên tới.
Đón đọc kỳ 2: Từ đối tượng thụ hưởng đến nguồn lực phát triển
