“Bước ngoặt” thể chế trong thu giữ tài sản bảo đảm: Hài hòa lợi ích, bảo vệ người vay

Từ "quyền hình thức" đến thực thi thực chất

Xử lý nợ xấu vốn được coi là mắt xích tất yếu và khách quan của quá trình cho vay. Tuy nhiên, trong thời gian dài, quyền thu giữ tài sản bảo đảm (TSBĐ) của các ngân hàng thường rơi vào tình trạng “quyền hình thức”.

Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm cho biết, dù luật pháp ghi nhận quyền của chủ nợ, nhưng khi triển khai thực địa, ngân hàng thường bị ngăn cản, người vay cố thủ hoặc tẩu tán tài sản, trong khi cơ quan chức năng địa phương lại thiếu cơ chế cưỡng chế rõ ràng. Điều này khiến tài sản xuống cấp, giá trị sụt giảm và dòng vốn bị tắc nghẽn.

Vì vậy, ông Tú đánh giá việc Quốc hội chính thức luật hóa ba nội dung cốt lõi của Nghị quyết 42 trong Luật sửa đổi, bổ sung Luật Các tổ chức tín dụng là “bước ngoặt” về thể chế.

Cụ thể, Điều 198a đã chấm dứt tâm lý e dè của các cơ quan thực thi, khẳng định quyền thu giữ chính danh của chủ nợ và buộc người vay phải có trách nhiệm hơn với nghĩa vụ tài chính của mình. Điều khoản mới cũng quy định ngân hàng phải đáp ứng các điều kiện khắt khe để thực hiện quyền này: Điều khoản thu giữ phải thể hiện rõ trong Hợp đồng thế chấp công chứng, khoản nợ đã chuyển nợ xấu, thông tin thu giữ phải được công bố công khai, và có sự giám sát từ phía chính quyền địa phương.

Điều 198b bổ sung cơ chế kê biên tài sản đang dùng làm bảo đảm nếu người phải thi hành án có dấu hiệu chây ì, nhằm ngăn chặn thủ đoạn “né” thi hành án để tẩu tán.

Đặc biệt, Điều 198c quy định quyền hoàn trả tài sản bảo đảm nếu tài sản chỉ bị kê biên như vật chứng, không bị tuyên tịch thu, qua đó chấm dứt tình trạng tài sản của ngân hàng bị “treo” suốt nhiều năm vì vướng vào vụ án hành chính, hình sự.

Ba điều luật này đã tạo nên hành lang pháp lý chính danh, giúp ngân hàng không còn phải “xin phép” hay “lách luật” để thực hiện quyền đã được xác lập hợp pháp.

Những "tấm khiên" bảo vệ người đi vay

Bên cạnh đó, theo ông Tú, những bổ sung luật mới không đơn thuần là công cụ bảo vệ chủ nợ, mà tuân thủ chặt chẽ nguyên tắc cân bằng quyền lợi trong quan hệ dân sự.

Điểm đột phá của hành lang pháp lý mới là khả năng kiểm soát quyền lực, đảm bảo việc thu giữ không diễn ra tùy tiện. Quy trình mới thiết lập cơ chế minh bạch, đóng vai trò như “tấm khiên” bảo vệ quyền lợi chính đáng cho cả hai bên.

Cụ thể, Luật xác lập rằng quyền thu giữ phải dựa trên sự thỏa thuận đã được ghi rõ trong hợp đồng bảo đảm ngay từ khi giao kết. Điều này đảm bảo tính thượng tôn của các cam kết dân sự và quyền tự do thỏa thuận giữa các bên theo Hiến pháp.

Nhằm giúp bên vay có thời gian chuẩn bị, ngân hàng bắt buộc phải thông báo công khai về thời gian, địa điểm thu giữ đối với bất động sản ít nhất 15 ngày trước khi thực hiện thông qua đăng tải trên website, niêm yết tại trụ sở UBND cấp xã nơi có tài sản và gửi văn bản cho chính quyền địa phương cùng các bên có liên quan bên vay.

Việc quy định rõ trách nhiệm của UBND và Công an cấp xã trong việc chứng kiến và bảo đảm an ninh trật tự là lời giải cho sự lúng túng tại hiện trường trước đây. Các cơ quan chức năng đảm bảo quá trình thu giữ diễn ra đúng pháp luật, bảo vệ an toàn cho các bên liên quan.

Thêm vào đó, Nghị định 304 hiệu lực vào cuối năm 2025 đã bổ sung một “góc nhân văn”, khắc phục những bất cập pháp lý trước đây khi chạm đến sinh kế tối thiểu của con người.

Lần đầu tiên, pháp luật quy định cụ thể về điều kiện thu giữ đối với tài sản đặc biệt như chỗ ở duy nhất hoặc công cụ lao động chủ yếu của người vay. Theo đó, khi lên phương án thu giữ các loại tài sản này, ngân hàng bắt buộc phải trích một khoản tiền hỗ trợ tương đương 6-12 tháng lương tối thiểu để giúp người vay ổn định cuộc sống và sinh kế sau khi bàn giao tài sản.

Ông Nguyễn Đức Lệnh, Phó Giám đốc NHNN Chi nhánh Khu vực 2 nhận định, những quy định mới mang ý nghĩa toàn diện: vừa đảm bảo ý nghĩa việc thu giữ tài sản bảo đảm nợ vay trong hoạt động tín dụng, đáp ứng yêu cầu thực tiễn khách quan, vừa đảm bảo tính nhân văn và phù hợp với yêu cầu phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

“Từ đó, vốn vay được sử dụng hiệu quả và vai trò tín dụng trong nền kinh tế được phát huy tối đa", Lãnh đạo NHNN Khu vực 2 nhìn nhận.

Đồng quan điểm, đại diện đơn vị xử lý nợ thế chấp tại VPBank cho biết, luật hoá Nghị quyết 42 tạo cơ sở pháp lý ổn định, rõ ràng, giúp ngân hàng và người đi vay chủ động hơn, giảm phụ thuộc vào tố tụng tòa án hoặc thi hành án, vốn kéo dài và tốn kém.

“Cơ chế xử lý tài sản bảo đảm rõ ràng hơn giúp cho những ngân hàng có tệp khách hàng đa dạng và tỷ lệ tăng trưởng tín dụng cao như VPBank có thể tiết giảm đáng kể chi phí thu hồi nợ, từ đó có nguồn lực để hỗ trợ lãi suất cho vay. Điều này không chỉ mang lại lợi ích cho khách hàng mà ngân hàng cũng sẽ gia tăng thêm được tệp khách hàng nếu lãi suất cho vay cạnh tranh hơn”, đại diện VPBank nhìn nhận.